Kalkulator Petak Punnett untuk Sifat Terpaut Seks

Petak Punnett ialah grid yang menunjukkan setiap gabungan alel yang boleh diwarisi oleh seorang anak daripada kedua-dua ibu bapa, serta kebarangkalian setiap gabungan itu. Kalkulator ini membina petak tersebut untuk sifat autosomal dan untuk sifat terpaut seks yang dibawa pada kromosom X atau Y.

Cara petak Punnett berfungsi

Setiap ibu bapa membawa dua alel bagi satu gen. Alel ialah satu versi bagi sesuatu gen. Huruf besar menandakan alel dominan dan huruf kecil yang sepadan menandakan alel resesif, jadi A dan a ialah dua versi bagi gen yang sama.

Apabila seorang ibu bapa menghasilkan sel telur atau sel sperma, kedua-dua alel itu berasingan, dan setiap sel menerima satu daripadanya. Petak itu menyenaraikan kemungkinan sel bagi satu ibu bapa di bahagian atas dan kemungkinan sel bagi ibu bapa yang satu lagi di bahagian sisi. Setiap kotak ialah satu kemungkinan pasangan, dan setiap kotak mempunyai kebarangkalian yang sama.

Genotip dan fenotip

Genotip ialah pasangan alel yang diwarisi oleh seorang anak, seperti AA, Aa, atau aa. Fenotip ialah sifat yang kelihatan.

Alel dominan akan zahir apabila ia hadir, jadi AA dan Aa kedua-duanya menghasilkan sifat dominan. Sifat resesif hanya muncul apabila terdapat dua alel resesif, iaitu aa.

Contoh: Aa × Aa

Kedua-dua ibu bapa membawa Aa. Setiap seorang boleh menyumbang A atau a.

Nisbah genotip ialah 1 AA : 2 Aa : 1 aa. Nisbah fenotip ialah 3 dominant : 1 recessive, kerana AA dan Aa kelihatan sama.

Dua pasangan gen

Dengan dua pasangan gen, setiap ibu bapa menghasilkan empat jenis sel dan petak itu mempunyai 16 kotak. Kacukan AaBb × AaBb menghasilkan nisbah fenotip klasik 9 : 3 : 3 : 1. Tiga pasangan gen menghasilkan petak dengan 64 kotak.

Pewarisan terpaut-X

Sesetengah gen terletak pada kromosom X. Seorang ibu mempunyai dua kromosom X, jadi dia mempunyai dua alel. Seorang bapa mempunyai satu kromosom X dan satu kromosom Y, jadi dia hanya mempunyai satu alel bagi gen tersebut.

Oleh kerana seorang anak lelaki hanya mempunyai satu kromosom X, alel yang diwarisinya daripada ibunya itulah yang dizahirkannya. Tiada salinan kedua untuk menyembunyikannya. Ini dipanggil hemizigot, dan itulah sebabnya keadaan resesif terpaut-X seperti buta warna merah-hijau dan hemofilia lebih biasa berlaku pada lelaki.

Seorang anak perempuan mewarisi satu kromosom X daripada setiap ibu bapa. Dia hanya menzahirkan sifat resesif terpaut-X jika kedua-dua kromosom X-nya membawa alel resesif. Jika dia mempunyai satu alel resesif dan satu alel dominan, dia adalah pembawa: dia tidak menzahirkan sifat itu tetapi boleh mewariskannya.

Ibu pembawa dan bapa tidak terjejas

Seorang ibu pembawa ialah X^A X^a dan seorang bapa yang tidak terjejas ialah X^A Y. Antara anak-anak mereka:

• separuh daripada anak perempuan adalah pembawa (X^A X^a), separuh lagi bukan (X^A X^A)
• separuh daripada anak lelaki terjejas (X^a Y), separuh lagi tidak (X^A Y)

Tiada anak perempuan yang terjejas, kerana setiap anak perempuan menerima X^A dominan daripada bapanya.

Pewarisan terpaut-Y

Gen terpaut-Y terletak pada kromosom Y, yang hanya diwariskan oleh bapa dan hanya kepada anak lelaki. Setiap anak lelaki bagi seorang bapa yang membawa sifat tersebut akan mewarisinya, dan tiada anak perempuan yang akan mewarisinya.

Soalan lazim

Mengapakah anak lelaki lebih kerap mewarisi sifat terpaut-X?

Seorang anak lelaki hanya mempunyai satu kromosom X. Satu alel resesif sahaja pada kromosom itu sudah cukup untuk sifat tersebut zahir. Seorang anak perempuan pula memerlukan alel resesif pada kedua-dua kromosom X-nya.

Bolehkah seorang bapa mewariskan sifat terpaut-X kepada anak lelakinya?

Tidak. Seorang bapa memberikan kromosom Y kepada anak lelakinya, bukan kromosom X. Anak lelaki hanya menerima kromosom X daripada ibunya.

Apakah maksud pembawa?

Seorang pembawa mempunyai satu salinan alel resesif tetapi tidak menzahirkan sifat itu. Pembawa boleh mewariskan alel itu kepada anak-anaknya.

Adakah keputusan petak Punnett terjamin?

Tidak. Nisbah itu ialah kebarangkalian bagi setiap anak, bukan jaminan bagi sesebuah keluarga. Setiap anak mempunyai kebarangkalian yang sama, tidak kira apa yang diwarisi oleh anak-anak sebelumnya.

Adakah petak itu menganggap gen-gen tersebut bebas antara satu sama lain?

Ya. Petak yang melibatkan lebih daripada satu pasangan gen menganggap gen-gen itu diasingkan secara bebas, yang berlaku apabila gen-gen itu terletak pada kromosom yang berlainan atau berjauhan pada kromosom yang sama.